ABAKAN KAN: (Türk). Altaylılar’da ö­nem­li yer ruh­la­rın­dan bi­ri­dir. Abakan neh­ri­nin hü­küm­darıdır. Diğer bir adı da Mor­do Kan­‘dır. Teles Gölü’nün do­ğusunda Abakan Neh­ri’nin kay­­na­ğın­da oturduğuna inanılırdı. Orada yağ­mur tanrısı olarak da ta­pı­nı­lırdı. Bkz. Türk Dini.
ABAKAN: (Türk). Ye­nisey kıyılarında ya­şa­yan Türk bo­yu Abakanlar’ın i­nanç­ları, Hıristiyan gö­rü­nü­mün­de şamanik ö­geler ta­şı­­mak­tadır. Ölülerine elbise giy­dirip tahta san­­dıklara ko­­yarlar. Mezara ölünün gi­ye­cek­leri ve atının eğeri ko­nu­lur. Ö­lü­nün gö­mül­­me­si­nin üç, yirmi, kırk ve yü­zün­cü gün­le­rinde çe­şit­li tö­ren ve ziyafetler dü­zen­ler­ler. Kır­kıncı gün törenlerinde ö­lü­­nün atı ke­si­lir, eti yenir, başı da bir mızrağa geçi­ri­le­rek me­za­rın başına dikilir. Bkz. Türk Dini.
ABAKİ: (Türk). Türk halk inançlarında yer alan ve nazardan korunmak için meyve ve sebze bahçelerine dikilen korkuluk.
ABAN CAŞAN: (Zerdüştlük). Zerdüştlük i­nancına göre sulara hükmeden yazata, A­ban o­nu­ru­na düzenlenen bir fes­ti­val. Bu fes­tivalde insanlar de­niz ve ne­hir kıyılarına gi­­de­rek, suların hü­küm­da­rı­na, Aban’a dua e­der­ler. Bkz. Zerdüştlük, Yazata, Aban, Zerdüştilik.
ABAN GAB: Bkz: Aban.
ABAN GÜNÜ: (İran). Zer­düşt takviminde her ayın o­nun­­cu gü­nü­ne verilen isim. Bkz. Aban, Zerdüştlük.
ABAN: (İran). Āpō.Aban Gab. Zerdüşt dininde güneşin akrep bur­cun­­da bulunduğu sı­ra­lar­da­ki ayın adı. Ekim ayına tekabül et­mek­te­dir. Aban bir me­le­ğin­de a­dı­dır. Bu melek de­­mir madeninin ko­ru­­yu­cu­su sa­yılır. Aban a­­yın­­da ve A­ban günün de meydana ge­len iş­lerin onun elinde bu­­­lun­du­ğu­na i­na­nılırdı Gü­neş yılının sekizinci a­­yında ger­çek­le­şe­cek bütün o­lay­la­rı saptayıp ve yö­nettiğine i­­na­­nılmaktaydı. Baş­ka bir düşüncede ise bu me­­leğe A­hu­­ra’nın eşi o­larak ba­kılmaktadır. Mart a­yı­nın o­nuncu gü­nüne de Aban-gab de­nir ve o gü­­nün, yağ­mur yağarsa er­kek­ler, yağ­­maz­­­sa ka­dın­lar için u­ğur­lu bir gün o­la­ca­ğına i­na­nılırdı. Bu meleğe di­ğer ve­­rilen ün­vanda ‘su­la­rın hü­küm­da­rı­’dır. Bkz. A­hu­ra Mazda, Zerdüştlük, Aban Günü..
ABANA: (Hırıstiyan). Anti Libanus’tan yükselen Şam (Damascus) boyunca akan ve Meadow göl­lerinde gözden kay­bo­lan bir nehir. Onunla ilgili bil­gi sadece İncil’de Naaman’ın söz­le­rinde bu­lunur (II K, 5; 12), ‘İs­ra­il’in tüm sularından daha iyi o­lan, Şam’ın nehirleri Abana ve Pharpar de­ğil mi ? ‘. Nahr Ba­rada olarak da bilinir. Bkz. A­ma­na.
ABANDONMENT: (Hıristiyan). Kendini terk. Tanrı’­nın ira­de­si­ne uyarak tanrı i­le ru­hun birliğinin ilk a­şa­ma­sını beyan et­mek i­çin yazılmış za­hitlik ile ilgili mistisizme ait ki­tap­ların araştırmacıları ta­ra­fın­dan kul­la­­nılan bir kavramdır. Tanrı’­ya yaklaşmanın yo­lun­da ilk a­dım olarak ta­nım­la­nır. Ruh­ları O’na dön­dürmek i­çin tanrı tarafından izin ve­ri­len sı­­­­navları ve ıstırapları ka­bul e­de­rek kişinin geç­tiği temizlenmeyi ima e­der. Ayrıca, tan­rı­­yı a­­ra­­mak için doğal teselliler bı­ra­kıl­dı­ğın­da ru­­hun ü­ze­ri­­ne gelen pe­ri­şan­lığı ima e­der. Ba­zılarına göre, bu St. John tarafından ta­­nım­la­nan ‘karanlık geceye’ eş­de­ğer­dir ve­ya ı­şıksız, bir çok be­lirsizliklerin, risklerin ve teh­likelerin or­ta­sın­daki acı çek­me ha­lin­de ru­hun karanlığına eşdeğerdir. Bu kavram sa­­­dece tüm kişisel ça­ba­yı değil yar­dım e­di­le­meyen ka­derci gü­dü ile kötü kabul et­mek için ar­zu­la­rı ve eği­lim­leri içermeyen ru­hun din­­­ginlik durumunu ifade et­mek i­çin kul­la­nı­lır. Bkz. St. John, A­raf, Arınma, Hı­ris­tiyanlık.
ABÂPÛŞ: (İslamiyet). Abadan yapılmış giysi ve tarikata bağlı dervişe verilen isim. Bkz. Der­viş, Alevilik, Bektaşilik.
ABARA: (Hatti, Luvi). Kon­ya civarında es­ki adı Hubistra o­lan Hu­besna kentinde bu­­lu­nan ya­zıtlarda adı geçen ve eskiden Hat­­­ti veya Lu­vi’­le­re ait olan kentlerden Sa­mu­­ha’nın tanrı­çası.
ABARİM: (Yahudi). İb­ran­ca öbür tarafta anlamıında. Har ha’abharim, Ha­re ha’abharim. Septuagint’ta A­barim, Abarim dağı, Abarim’in dağları. Ürdün’de bir dağ sırası, ku­zeyde Nebo Dağından, gü­ney­de Arap çölüne dek uzanır. Ki­ta­bı Mukaddes’in Latincesi (Deu­te­ro­nomy, 32: 49) etimolojik an­la­mı­nı ‘geçitler’ olarak verir. Ku­zey bölümü Phasga (veya Pisgah) o­larak adlandırılır ve Phasga’nın en yüksek zirvesi Nebo Dağı idi. Ba­laam İsrail’i Phasga Dağı’nın te­pesinden ikinci kez kutsadı (Sa­yılar, 23: 14); buradan Musa Arz-ı Mev’ud’u gördü, burada öl­dü ve Jeremias Ahit Sandığı’nı bu­rada sakladı (II Makabiler; 2: 4-5). İncile; Moabite platosunun kı­yısına verilen bir terim. Onun en ünlü burnundan, Nebo Dağı ve Judea’nın batı bölümü açıkça gö­rünebilir. Hahamlara ait li­te­ra­türde; Midrash bu dağın dört is­mi olduğunu beyan ediyor: A­barim, Hor, Nebo ve Pisgah’ın Te­peleri. Bu, dağın dört bitişik krallığın sınırında olduğu ifade edilir. Hepsi Filistin’de bir paya sa­hip olmaktan gurur duyduğu i­çin, her biri dağın kendilerine a­it oarak bakarlar ve dağa ken­di­le­rine göre bir isim verirler. İs­ra­il­oğular’ından Rubil (Ruben) kabilesi bu bölgede yaşamıştır. Bkz: Balaam, Septuagint.
ABARİMON: (Hint). Hint mitolojilerinde adı geçen ve Hi­ma­laya dağında ya­şa­dık­la­rı­na inanılan insanlar. A­yak­la­­rı­nın ar­ka­ya dö­­­­nük ol­du­ğu inanılırdı. Ayaklarının arkaya dö­­nük ol­ma­sın­dan dolayı yü­rü­ye­me­ye­cek­leri düşünülmesine rağmen çok hızlı koş­tuk­­larına da inanılırmış. Bkz. Hinduizm.
ABARİS: (Yunan). İskit yalı H­yp­er­bo­re­ler­den A­pollon rahibi. Mitlere göre tan­rı, o­­na ka­hin­lik­te öğretmişti. Hiç yemek ye­­me­den ya­şar, A­pol­lon’un attığı altın bir oka bi­ner, dün­yayı dolaşırmış. Ye­ni P­la­ton­cu­lar da A­ba­ris’e i­nan­­mışlar ve saygı gös­ter­­miş­ler­­­dir. B­­kz. Apollon, Hyperboreler, Ye­ni P­la­­ton­cu­lar, Yunan Dini.
ABARTA: (Kelt). Bir İr­lan­da/Kelt tanrısı, Tuatha Dé Da­nann’ın bir üyesi. Bkz. Tu­at­ha Dé Danann, Kelt Dini.
ABAS: (Yunan). Yunan mitlerin de i­sim­leri geçen bir kişi. Birbirlerinden ayırt e­di­lemeyen üç tane A­bas vardır. İlki en es­ki­si olan, İl­ya­da­‘­da adı ge­çen Euboia halkı A­ban­­tis­ler’­e adını veren Abasdır. Bu A­bas Khalkis ya­kın­la­rın­daki bir kaynağın tanrı­ça­sı Nympha A­ret­housa’a (A­rethusa) ile Po­se­­i­don­‘un oğlu o­larak bilinir. Daha son­­raya a­­it bir Atina ver­si­yo­nun­da A­bas’ın E­ret­h­k­h­e­us’un oğlu Me­­­tion’un soyundan geldiği be­­lir­­tilir. Bu A­ba­s­‘­ın K­hal­ko­don ve Kanethos ad­­la­rın­da iki oğlu vardır. En ün­lü A­­bas, L­y­g­keus’lu Hyper­mest­­ra’­nın oğlu ve Argoa k­ra­­lıdır. Ba­zı­la­rına göre de, o P­ho­cis’teki A­b­­a­e’­nin ku­ru­cu­sudur. Dio­me­des’in ar­­ka­da­şı. Afrodit’e karşı gururu o­lan ne­­deni ile tan­rıça ta­ra­fın­dan bir ku­ğuya dö­nüş­tü­rül­dü­ğü Yunan mitlerinde geç­mek­tedir. Per­se­­usun bir ar­ka­daşı. A­e­ne­as’­ın biri Truvalı ve bi­ri Etrüsk olan iki ar­ka­da­şı­nın isimleri. A­­bas, Per­se­us’un soyunun a­ta­sı­dır. A­bas’ın, Ag­la­i­a’­dan Ak­risios ve Protos adlarında ikız o­­ğul­ları ve İdomene a­dın­da bir kı­zı olduğu da söylenir. İ­domene, A­m­ythaon’la ev­len­di. L­yr­kos bir a­dın­da gayrı meşru oğ­lu ol­du­ğu da söylenir. Lyr­kos, Pe­oponisos’da Lyrkeia böl­gesine adını vermiştir. Bir diğer A­bas’da Me­­lam­po­us’­un oğlu, Myt­ha­o­un’­un to­runu ve Argon k­ra­lı A­bas’­ın to­rununun oğludur. Ta­­laos’un ka­rısı ve Ad­ras­tos’­un annesi Lyk­si­mak­he’­nin büyükbabasının ni­te­lik­le­rini ta­şı­yan kahin İd­mon’un ve Koiranos’un ba­ba­­sının bu Abas olduğu söy­­lenir. Bkz. A­ret­hu­sa, Af­ro­dit, Nympha, Perseus, Po­se­idon, Yu­nan Dini.
ABASI OİBONO: (Türk). Ya­kut şa­man­la­rı­nın el­bi­se­le­rin­de,­ yer al­tına yolculuk ya­­pa­bil­­me­leri için ‘ruhların de­­li­ği’de de­ni­len ‘yer deliği’ simgesi. Bkz. Şa­man, Şamanlık.
ABASI OYUN: Bkz. Ak şaman.
ABASI: (Türk). Abassy-uola. Abaahı. Yakut Türklerin’de kötü ruh­lara verilen ad. Ölü ruh­la­rı­dır. Eliade’ye göre Abassı’lar Ya­kut Şamanlık’­da ikinci dereceden rol oynayan ruhlardır. İnanca gö­re oğ­lan veya kız A­bas­sı’lar genç­le­ri uyutur, rüyalarına gi­rer ve on­lar­la sevişirlermiş. A­ba­s­sı­lar’ın zi­ya­ret et­tik­le­ri kar­şı cinse artık il­gi duy­maz­lar­mış. A­bas­sı’ları rü­ya­la­­rında gören şa­man­lar o­­nun­­la cin­sel ilişkiye girerse o gün bir has­­­taya çağ­rı­la­ca­ğın­dan ve onu iyi­leş­ti­rece­ğin­­den emin o­­la­­rak uyanır. A­bassı’yı kanlar i­­çin­de ve ha­s­ta­nın ruhunu yutarken gö­rürse, has­tanın fazla ya­şa­ma­­ya­cağını anlar, ertesi gün has­ta­yı te­da­vi etmek i­çin çağ­­rıldığında bu gö­rev­den ka­çınmak için e­­linden ge­leni ya­par. Bu ruhun ye­­me­ği insan vücudu, bö­cek, leş gibi kokan şey­­ler­den i­ba­rettir. İn­­san­lar korunmak için kur­ban verirler. Böy­le­ce can karşılığında can ver­miş o­lurlar. Di­ğer Türk top­­lu­luk­la­rın­da da buna benzer ruh­­ların yerini Albastılar a­lır. Es­ki i­nanç­la­rın­da Ya­kut­lar bir in­sa­nın öm­rü­nün en fazla yet­miş yıl dü­şü­nür­­lerdi. Daha evvel ölüm ger­­çek­leşirse bunu Abaası’ya ve­­ya Şa­man­lara bağlarlardı. Ko­puz sesine düş­kün olan bu ruhlar arka arkaya yü­rür­lerdi. Yer­al­tı­na bağ­lı de­ği­şen huylu var­lık­lardan ol­duk­la­rın­dan yeryüzünden ge­lenleri gör­mez­ler­di. Ken­­di­­leri de yeryüzüne çık­tık­la­rın­da gö­­rün­mez olurlar, sa­de­ce bü­yü­cüler göre­bi­lir­di. Ge­­leceğin şaman­la­rı­nın ma­ne­vi ataları sa­­yı­lır­lar. Bir Ya­kut mitolojisine göre Bü­yük A­­ba­ası’nın, oğlunun ke­­mik­le­ri­ni beşikde top­la­­ya­rak tekrar dirilttiğinden söz edilir. Bu varlıklar kö­ken­le­ri­ne öre diğer ruh­lar­dan fark­­lılaşır ve zıt bir kutupta de­ğer­len­di­ri­lir­ler. Bkz. Şa­man, Şamanlık, Albastı, Türk­ Di­ni.
ABASO: (Afrika). Twi dilini kullanan Afrika toplumlarından Asantlar’da özel tanrıardandır. Asantlar bunlara büyük saygı duyarlar. Kandan ve diğer maddelerden doayı kararmış taburelerle bu tanrıyı yardıma çağırırlar.
ABASOMLAR: (Afrika). Afrika top­lum­la­rın­­dan Asantlar’da özel tan­rılardandır. A­sant­lar bunlara büyük say­gı duyarlar. Kan­dan ve diğer maddelerden dolayı ka­rar­mış ta­­burelerle bu tanrıları yardıma çağırırlar.
ABASSİ ABUMO: (Afrika). Afrika ka­bi­le­le­rinden İbi­bos­la­rın tan­rı­larından Ton­nant’­ın şe­re­fi­ne dü­zen­le­dik­le­ri ve düzenli o­la­rak in­­san kur­ban ettikleri şölen. Eliade’ye göre de tanrının ismidir. Bu tanrıya insan kurbanı sunarlar diye ifade eder. Bkz. Tonnant.
ABASSİ AJUNO: (Türk). Ya­kut­larda kötü ruh­larla i­liş­ki­ye ge­çen şamanlara verilen i­sim. Bkz. Şamanlık.
ABASSİ YSYAKH: (Türk). Abası Isıah. Ya­kut Türk­le­ri arasında son­­ba­har­da yapılan şenlik. A­çık havada, akşam yapılır. Kara ruhlara özelikle de onların başkanı olduğuna inanılan Ulu To­yon’a hasredilir. Bu bay­ra­mın yöneticisi dokuz erkek şamanla dokuz kadın şamandır. Bu şen­­­lik­de beyazlar gi­yin­miş, beyaz bir a­ta bin­­miş [aiy-tuola(iyi ruh)] de­nen ba­har kötü ruh Abassy-uola (kış) ile döğüşür. Can­lan­dır­ma a­yi­nidir. Bkz. Türk Dini, Ayıı Isıah.
ABASSİ: (Afrika). Afrika, Nijerya ka­bi­le­le­rinden Efik’in yaratıcı tanrısı, tüm in­san­lı­­ğın tanrısı ve ba­bası. Abassi Dün­ya ü­ze­rin­de bir insan çiftinin yer­­leş­mesine izin ver­mek için ka­rısı Atai’den talimat aldı, an­­cak, bilgelikte Abassi’ye üs­tün o­la­bi­le­cek­le­ri en­di­şe­si ile ü­re­me­­le­rini ve çalış­ma­larını yasakladı. Bir süre için insanlar bu ku­rala i­taat et­tiler, ama en sonunda çalışmaya baş­­la­dı­lar ve ço­­cuklara sahip oldular. Bu ne­­­­den­le Atai adam ile ka­rı­sı­­nı sap­tır­dı ve ço­cukları arasında kavga ve u­yuş­maz­lıklara ne­­den oldu. On­ların iki çocuğu vardı ve ço­cuk­­­lar bü­yü­dük­le­rin­de cen­neti terk­etmek ve dün­yaya yer­leşmek istediler. A­bas­si, ço­cuk­la­rının daha sonra on­lara saldırabilecek sa­vaş­­çı in­sanların ortaya çık­ma­sı­­na neden ol­ma­larından kork­tu a­ma Atai çocukların as­la çift­­leş­me­mesini, ça­lış­ma­masını ve ye­mek yemek i­çin cennete geri dön­me­le­ri­ni sağ­la­ya­rak ço­cuk­la­rın ay­rılması ve dünyada ya­şa­ma­sı için Abassi’yi ikna etti. Bu dü­zen­le­me bir süre işe ya­radı, ancak sonra ço­cuk­lar sa­ban sür­me­ye, ekip biç­meye, hasat top­la­ma­ya ve seks yapmaya baş­la­dı­lar ve kısa za­manda dünya on­la­­rın soyundan gelen kim­­se­ler ile dolmaya başladı. A­tai onlara ö­lüm ve tartışmayı vererek bu problemi çöz­dü. En es­ki anne ba­ba­lar he­men öl­dü ve on­la­rın soyu o za­­mandan beri kavga et­mek­­te ve ölümle karşı­laş­mak­tadır. Abassi ve A­ta­i­‘­ye gelince on­lar in­san­lık­tan o ka­dar tiksi­ni­yor­lardı ki, in­san­lığa hiç al­dır­ma­dan cen­net­te u­zak ve yalnız ya­şa­dı­lar.
ABASSY- UOLA: Bkz. Abası.
ABATHUR: (İran). Abatur. İran mitolojisinde, ölümün yar­g­ı­cı olarak rol oynayan bir yaratık. A­dı, ‘terazisi olan’ anlamına ge­lir. Dönen ruhları ve onların ey­lem­lerini tartar ve buna göre on­la­rın cennete mi yoksa alt dün­ya­ya mı (yer altı/suçlular dün­ya­sı) gönderileceğini belirler. Gü­ney Irak’ın ve güneybatı İran’ın ka­dim insanları arasında, A­bat­hur ‘üçüncü hayat’ın canlı sim­ge­sidir.
ABATON: (Mısır). Bigge A­da­sında bir O­si­ris ta­pı­na­ğının Yu­nan­ca adı. Erişilmez an­­la­mın­da­dır. Bkz. Osiris.
ABATUR: (Sabi, İran). Abathur. Bhaq-ziva. İ­­ran mi­to­lo­ji­sin­­de, ölümün yar­­g­ı­cı o­larak rol oynayan bir yaratık. A­dı, ‘terazisi o­lan’ an­la­mı­na ge­lir. Ruh­ları ve ruhların yaptıklarını tar­tar ve bu­na göre on­­la­rın cennete mi yoksa alt dün­­ya­­ya mı (yer altı­/­suç­lu­lar dün­­ya­sı) gön­de­ri­le­­ceğini be­lirler. Sabiilik’te yüce tan­rı­­dan dü­şüşün ve ya­ra­tı­lışın bir saf­ha­sını o­luş­tu­ran üçüncü ha­yatın ki­­şi­leş­ti­rilmiş hali; bir De­mi­urg; düşmüş bir ışık ru­hu; De­mi­urg Ptahıl’in babası. Kı­ya­met son­rası diğer düş­müş ışık ruh­ları gi­bi Hibil Zi­va tarafından vaf­tiz e­di­le­rek te­miz­le­ne­ce­ği­ne ve tek­rar ışık alemine kabul edi­le­ce­­ğine i­nanılır. Sabii i­nan­cı­na gö­re ö­lümle dün­ya­dan ay­rılan ruh­lar, gezegensel gö­zetleme ev­­le­rini geç­tikten son­ra Abatur’un te­ra­zi­sin­de se­vap ve günah a­çı­sın­dan tar­tılırlar. Bkz. Demiurg, Hibil Ziva, Ptahil, Sabiilik.
ABAÜ’L AHVAL: (İslam). Hal Babaları. İslam mistisizmine göre sahip oldukları hallere hakim olan, hal sahibi olduklarını başkalarına hissettirmeyen, halin tesiryle dengelerini ve her zamanki davranışlarını değiştirmeyen salikler. Abaü’l Ahval’den olanlar temkin sahibidirler. Bkz. Temkin, Telvin, Ebnaü’l- ahval.
ABBA AMONA: (Yahudi). Aramca; Baba, Ka­ba­la’­da­ki en yü­ce ilahi çift. Bkz. Kabala.
ABBA ILA’AH: (Kabala). Yahudi mis­ti­siz­mi Kabala’ya göre Chocmah Se­p­hi­ra’sından gelişen iki ana suretin daha yük­sek olanı. Bkz. Kabala.
ABBA: (Çin, Yahudi). Çin de yakın dönemlere kadar Seu-çuan e­yaletinin batısında ve ku­ze­yin­de yaşayan K’ianglar’ın i­nanç­la­rın­­da taptıkları maymun ataları. Ab­ba (baba) mu-la (gök) Sei (tan­rı) adı verilen bu tanrısal ata ak­ci­ğerleri, karaciğerleri, ba­ğır­­sak­ları, dudakları ve tırnaklarıyla bir­likte beyaz bir kağıda sa­rılmış ka­fatasıyla temsil edilir ve ona ‘Yaş­lı efendi-ata’ diye hi­tap e­di­lir. Aramca (Aramice) ‘ba­ba’ anlamında. Ya­hudi ve Hıristiyan li­te­­ra­tü­rün­de yer alan bazı dualarda tanrıya yö­nelik bir hitaptır (M. 14: 36; R. 8: 15); Hıristiyan doğu ki­li­se­le­rin­de pis­ko­pos­la­ra, patriklere ve­ya manastır başkanlarına verilen ün­van.
ABBAHU: (Yahudi). M. S. 3. yy’da Eretz Y­‘israel’de yaşamış 3. ne­silden bir Amora ve Sezerya’daki din aka­de­mi­sinin (şura’nın) baş­kanı. Ya­hudi cemaatini Roma’lı yet­ki­li­ler önünde Yunanca bil­­gisi ile temsil et­miş­tir. Yo­han­nan ben Nappaha’nın öğ­ren­cisiydi ve zamanında Ye­ru­şalayim (Kudüs) Tal­mud’­u Nezikin faslının iki üç bö­lümü ta­mam­lanmıştır. Bkz. A­mora, Nappaha, Ye­ru­şa­­la­­yim Talmudu, Yahudilik.
ABBAS B.UBADE EL- ENSARİ: (Nu­say­­rilik). Nusayriler’in ilk nakiplerinden. B­kz. Nu­say­ri­lik, Nakip.
ABBAS: (İslam). İslam peygamberinin am­ca­sı, Abdülmuttalib’in oğlu. Müslüman ol­du­­ğu fakat Peygamber’in isteği doğ­rul­tu­sun­­da müs­lümanlığını açığa vurmadan Mek­­ke’de kal­dığı söylenir. Müslümanların Mek­­ke ü­ze­ri­ne yürümeleri üzerine gelerek Pey­­gamber’e ka­tılmıştır. Mekke’nin fethi son­­rası kendisine Si­kayet görevi ve­ril­miş­tir. Bkz. İslamiyet, H­z­. Mu­ham­med, Mek­ke, Si­kayet.
ABBASİLER: (İslamiyet). 750-1258. E­me­vi­lerden sonra İslam devletinin başına ge­çen ha­life hanedan. Hanedan adını, Pey­gam­ber­‘­in amcası Abbas bin Abdül­mut­ta­lip’ten alır. B­kz. Emeviler, Halife, Hali­fe­lik.
ABBASİYAN: (İslam). Abbasi ha­lifeleri, Ab­­­basiler. Bkz. Halifelik, İslamiyet.
ABBASİYE: (İslam). Abbasiyye Med­ye­ni­ye ta­ri­ka­tı­nın Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Mu­hammed b. Abdirrahmân b. Ebibekr b. El-En­du­lu­sî taraından kurulan bir kolu. B­kz. İs­la­mi­yet, Med­­­yeniye, Tarikat.
ABBAYE: (Yahudi). M. S: 283 (280)- M. S. 338. Miş­na’­yı yo­rum­layan ve har­monize e­den 4. nesilden Ba­billi Amora, Rabay. Çağ­­­da­­şı Ra­va ile beraber ünlüdür. A­­mo­ra­i­m­‘lerin en aktiflerinden bi­­ri­sidir. Öğ­ret­men­le­ri Rab­­bah ve R. Jozef’tir. Pum­bedita Şu­­ra­sı’­nın baş­ka­nı oldu. Rava i­le be­­raber A­laha ko­nusundaki mü­na­za­raları Talmud’un içe­riği bo­­­yunca yer alır. Bkz. A­la­ha, Pum­be­dita, R. Jozef, Ra­bay, Rab­bah, Ra­va, Mişna.
ABBE BOULLAN: (Satanizm). 19. yy. Av­rupasın’da en meşhur satanist. Karmel K­ilisesi’nin bir kolunun başı olduğu ve kara bü­yü, çocuk kurbanı tatbk ettiği söy­le­nil­mek­tedir. Bkz. Karmel Kilisesi, Kara Büyü, Sa­tanizm.
ABBE DE VILLARS: (E­zo­te­rizm). M. S.1655- 1673 ? (16­75). 17. asırda ünlenmiş Gül­­haçlılar ro­manı Le Com­te de Ga­ba­lis’­in yazarı. E­ser­de yazar bir Alman Ka­ba­lacı olan Kont von Ga­ba­­lis tarafından dört ayrı soh­­bet­le gizli bilimlere sokulur. Ro­ma­nın bü­yük bölümü se­men­der, peri, gnom gibi ya­­ra­tık­larla ilgilidir. Bu var­lık­ları Pa­ra­cel­sus­‘­dan al­ma­sı­na rağmen literatüre ilk o­la­rak sokan Abbé de Villars ol­muştur. Kitab ay­rıca K­ru­zer ve Gülhaçlılar’ın p­ro­po­gan­da­sını yapar. Spi­ri­tü­a­list doğa görüşünü tem­sil et­mesine ve tanrı anlayışı ve­ya tan­rıy­la birleşme yük­sek amacı olmasına rağ­men ay­dın­lan­ma­cılarla birçok te­mas noktası vardır. Buna za­manındaki şeytan i­nan­cı­na ve ruhsal baskıya karşı ver­diği savaş örnek gös­­te­ri­le­bilir. Ga­ba­lis­‘ten Ga­balıka kavramı da türetilmiştir. Bkz. Se­men­der, Peri, G­nom, Gülhaçlılar, Ka­ba­la.
ABBE GUİBORG: (Satanizm). Fransa’da XIV. Louis döneminde, kralın metresi Ma­dam de Mon­tespan tarafından yönetilen Şeytan’a tapma ayinlerine rehberlik eden papaz. Bkz. Satanizm, Black Mass.
ABBESS: (Hıristiyan). Ab­be. Fransa’da M. S 16. yy’dan be­ri genç ruhaniler için kul­la­nı­­lan bir ünvan; Be­ne­dik­ten ta­ri­kat ku­ral­la­rı­nı iz­le­yen ve ra­hi­be­ler­den oluşan çe­şiti top­lu­luk­lar­da baş ra­hi­beye de verilen ünvan; ma­­nas­tır­larda rahibelerin başı. Ab­bess olarak seçilen ra­­hibe ha­ya­tının sonuna ka­­dar görevde ka­lır. Bu te­ri­min M. S. 514 yı­lın­dan iti­baren kul­la­nıl­dığı ifade e­dil­mektedir. Bkz. Hıristiyanlık, Be­nedikten, Rahibe.
ABBEY: (Hıristiyan). Abbeye En Regle. Hıristiyanlık’ta bir ce­ma­atin dini ve hayati ih­­­ti­yaçlarını kar­şılayan yapı gu­­ru­bu. Bkz. Ma­nastır, Hıristiyanlık.
ABBEYE EN REGLE: Bkz. Abeyi.
ABBOT: (Hıristiyan). Batı ki­lisesinde, ki­li­se hu­ku­ku­na i­lişkin belirli kurallara ve­ya Be­­ne­dik­t e­ko­­lü ku­ral­larına bağlı olan din ku­­rul­larında baş ra­hip­le­re ve­ri­len bir lakap. Be­nediktin ku­­ral­la­rı­na göre Abbot bir ma­nas­­tırı oluşturan ailenin babası sa­yılır ve do­layısıyla ay­rıcalıklı bir takım im­­­ti­yaz­lara sa­hiptir. Ma­nastır ke­şiş­lerince seçilen Ab­bot, ha­ya­tı boyunca bu görevi sür­dü­rür. B­k­z. Benedikten, Hıristiyanlık, Kilise, Keşiş, Manastır.
ABBUŞ: (Eti-Hurri). Ap­puş. Ap­pu. İyilikle kötülüğün ba­­bası. Boğazköy kazılarında e­le ge­çen tab­letlerde yazılı o­lan bu mitde Abbuş ya da Appuş do­ğan iki ço­cu­ğun­dan birine iyilik, di­ğe­ri­ne de kötülük adını verir. Ab­buş ölünce kötülük bü­tün mal­ları alıp ka­çar, iyiliğe sa­dece bir inek ka­lır.
ABCACA: (Hint). Hinduizm’de Brah­ma’­nın isimlerinden biri. Bkz. B­rahma, Hin­du­i­zm.
ABCAHASTA: (Hint). Elinde Lo­tüs Olan anlamında Ag­ni’ye verilen isimlerden biri. Bkz. Ag­ni, Hinduizm.
ABCFM: (Hıristiyan). Ame­ri­ca Board of Com­­missioners for Fo­reign Mission. M. S. 19.yy’ın baş­larında ABD ve Avrupa’da ku­­rulan mis­yo­ner­lik der­nek­le­rin­den biri. Con­g­regational Kilise ta­ra­fın­dan M. S. 1810 yılında Bos­­ton’da kurulmuş ve Kalvinci ge­leneği temsil et­miş­tir. Ana­do­lu’da Protestan can­lanmanın ilk a­dımlarını a­tan teşkilattır. Tanrının dünyevi planının Ya­hu­di­ler­le i­liş­ki­li olduğuna inanırlar. Bkz. Kalvinizm, Pro­tes­tan­lık, Congregational, Yahudilik.
ABD MENAT: Bkz. Menat.
ABD: (İslam). Kul, köle, mahluk, insan. İtaat etmek, boyun eğmek, alçakgönüllü olmak, daha açık bir ifade ile kişinin bir kimseye, ona isyan etmeden ve ondan yüz çe­vir­mek­si­zin itaat etmesi anlamındadır. Abd keli­me­si­nin masdarı olan ubudiyyet insanın sıfatıdır. Sami menşeli olduğu için; İbranca’da ve di­ğer akraba dillerde de görülen Abd kelimesi, A­rapça’da bazı hususiyetler ifade etmektedir. İslamiyet’e göre insanın yaratılış hikmetinin Al­lah’u Teala (c.c.)’ya kulluğa dayandığı kat’i nasslarla sabittir. ‘Bana karşı imtihan et­ti­ğin -başıma kaktığın- ganimet, İs­ra­il­oğul­la­rını kendine kul -köle- edindiğin için.’ ifadesindeki meal, Musa (a.s.)’ın Firavuna cevabında olduğu gibi ‘kul’, ‘köle’ edindin demektir (eş-Şuara, 26/22). İslam inancına göre zaman zaman bazı insanlar, tanrılık taslayarak Allah’a ait vasıfların kendi­le­rin­de de bulunduğunu iddia ederler. Bilhassa hüküm vermede ve kanun yapmada bu durum kendini açıkça belli eder. Allah ise bu durum karşısında bütün insanların kul olduğunu, hüküm koymanın yalnız Allah’a ait bulunduğunu, bir insanın Allah’ın hükümlerine bağlı kalarak mükemmel bir kul ve insan olacağı üzerinde Kur’an’da ısrarla durmuştur. Kur’an-ı Kerim’de: ‘Cin­le­ri ve insanları, bana ibadet etmeleri için yarattım’ (ez-Zariyat, 51/56) hükmü beyan buyu­rul­muş­tur. Bütün peygamberler abd olduklarını övünerek söylemişlerdir. Hristiyanlar tara­fın­dan tanrı olduğu ileri sürülen İsa (a.s.) bu iddiayı kesinlikle reddederek Kur’an-ı Ke­rim­‘in tabiriyle şöyle der: ‘Ben Allah’ın bir ku­luyum.’ (Meryem, 19/30). Davud (a.s.) için ‘O ne güzel bir kuldu’ (Sad, 38/30) diye buy­ru­lur­ken Eyyüb (a.s.) hakkında da sab­rın­dan dolayı şöyle ifade edilmektedir: ‘Ger­çek­ten biz onu sabırlı bulmuştuk. O ne güzel kuldu’ (Sad, 38/44). Kur’an-ı Kerim’de birçok isim ve sıfatla anılan Hz. Muhammed (s.a.s.) için en şerefli isim olarak ‘abd’ tabiri kulla­nıl­mak­tadır. Al­lah­‘­a en yakın bulunduğu Mirac ge­cesinde ken­disinden ‘abd’ diye söz­e­dil­mek­tedir (el-İsra, 17/1; en-Necm, 53/10) . Hz. Mu­ham­medn’in ‘abd’ yönü ve özelliği rasul sıfatından daha üstündür. Çünkü İs­lam­‘­a göre kul olma yönüyle Hakk’a ubudiyet ö­ze­l­liğini yansıtır; rasul yönüyle ise in­san­la­ra tebliğ özelliğini ifade eder. Allah’a yö­ne­lik kul olma özelliği, halka yönelik rasul özel­liğinden daha önemli ve daha üs­tün­dür. Bundan dolayı da Kelime-i Şehadet ve Ke­li­me­-i Tevhid’de önce abd (kul) sıfatı sonra ra­sul sıfatı zikredilmektedir. Aynı şekilde Al­lah Kur’an-ı Kerim’de ‘Allah Kur’an’ı kuluna indirdi.’ (el-Kehf, 18/1) ayetiyle peygam­ber­lik görevinden söz ederken Hz. Mu­ham­med­‘­den ‘kul’ diye söz etmektedir. Hz. Adem (a.s.)’den iti­ba­ren bütün peygamberler insan­la­rı, Allah’a ibadet etmeye davet etmişlerdir. Ni­tekim Kur’an-ı Kerim’de ‘Andolsun ki biz her kavme: -Allah’a ibadet edin, tağuta kul­luk etmekten kaçının diye- (tebligat yapması i­çin) bir peygamber göndermişizdir’ (en-Nahl, 16/36) buyurulmaktadır. Nitekim: ‘İ­man edenler, Allah yolunda cihad ederler; küf­redenler de (kafirler) tağut yolunda savaşırlar’ (en-Nisa, 4/76) ayet-i kerimesi insanların, ya Allah’a iman edip O’nun dini için cihad edeceklerini, ya da küfredip (kafir olup) tağut yolunda sava­şa­ca­ğını sarih olarak ortaya koy­muştur. Bu iki halin dışında, üçüncü bir halden söz etmek mümkün değildir. Bu mücadelenin ortaya çıkardığı hukuki bir durum ‘abd’ kavramı ile alakalıdır. Şöyle ki; abd kelimesi, köle manasına da kullanılmıştır. (el-Bakara, 2/221). Ruhlar aleminde iken Allah bütün insanlardan ‘misak’ almıştır. Bu bir anlamda Allah ile insanlar arasında tahakkuk eden manevi bir mukaveledir. Her mü’min ‘Ne zamandan beri müs­lü­man­sın?’ sualine; ‘Kalu Bela’dan beri’ diyerek, bu manevi m­u­ka­ve­le­yi ikrar eder. Kur’an-ı Kerim’de; Allah ‘ın ‘e­ma­neti’ göklere, dağlara ve yeryüzüne tek­lif ettiğini, onların bu emanetin ağırlığı karşı­sın­da endişeye düştükleri, insanın ise kendi iradesiyle yüklendiği bildirilmiştir. (el-Ah­zab, 33/72) Ruhlar aleminde gerçekleşen misak ve yük­lenilen emanet sebebiyle; insan, yer­yü­zün­de Allah (c.c.)’ın halifesi hük­mün­de­dir. Hz. Muhammed’in: ‘Her doğan çocuk, İs­lam fıtratı üzerine doğar’ sözü açıktır. İn­san; dünyaya geldikten sonra misakı u­nu­tur, emanete ihanet eder ve İslam’a karşı sa­vaşırsa ‘kölelik’ (abd, rakik, memluk, ca­riye vs...) gündeme girer. köleliğin ta­hak­kuku, ruhlar aleminde gerçekleşen misakı reddetmek ve emanete ihanet ederek İslam’a karşı savaşmakla ilgilidir. Müsteşriklerin (veya onları taklid eden kimselerin) iddia ettikleri gibi kaba kuvvetle alakası yoktur. ‘Hz. Muham­mednin hür bir insanı, kuvvet kullanarak ken­disine hizmetçi yapanın namazının asla ka­bul edilmeyeceğini ve kıyamet gününde o­nun karşısında olacağını ifade ettiği bi­lin­mek­tedir. Dolayısıyla bir İslam beldesi ka­fir­lerin istilasına uğrarsa, o beldedeki müs­lü­manlar ‘esir’ olabilirler, ancak kat’iyyen ‘kö­le’ olamazlar. Ragıp el-İsfahani; ‘abd’ kav­ramının Kur’an-ı Kerim’de dört ayrı mahiyeti ifade için kullanıldığını kaydeder. Bunlar: 1) Hukuki açıdan köle manasına: el-Bakara Suresi’nin 221. ayetinde olduğu gibi. 2) Yaratılması bakımından abd: Bu ma­hiyette, sadece Allah’a nisbet edilerek kul­lanılır. Nitekim Hz. Muhammed: ‘Hiç bi­ri­niz (elinizin) emrinizin altında bulu­nan­lara kulum demesin. Çünkü he­pi­niz Allahın kullarısınız’ diyerek bu ma­hi­ye­te işaret etmiştir. 3) Allah’a kulluk yap­ma­sı açısından abd: İster hür, ister köle ol­sun şer’i hududlara riayet eden kimse. 4) Dün­yaya ve dünya servetine kul haline ge­len abd: Hz. Muhammedn’in: ‘Kahrolsun al­tına, gümüşe ve lükse kul olan insan’ di­ye zemmettiği kimseler. Kelime-i Şehadet getirirken; bütün ilahları reddettiğimizi, sadece Allah’a iman ettiğimizi, Peygamber Efendimizin (s.a.s.) önce ‘abd’ (kul), sonra ‘rasul’ olduğunu ikrar ve tasdik ediyoruz. Kelime-i şehadette geçen kavramlardan birisi de ‘abd’ kavramıdır. İnsanın sıfatı; Allah’a kul olmasıdır: Eğer bu sıfat kaybedilirse, tağut’un esiri haline gelme tehlikesi mevcuttur. Allah’a kulluk eden kimseye ‘hür insan’, tağuta kulluk edene de ‘köle’ denilir. Bu mahiyet asla unu­tul­ma­malıdır. Adem’den beri devam e­den mücadelenin mahiyeti ‘abd’ kavramı ile izah edilebilir. Çünkü bütün pey­gam­ber­ler insanları ‘Allah’a kulluk (ibadet) edin, tağut’a kulluk etmekten ka­çının’ diyerek uyarmışlardır. Günü­müzde ‘Hakimiyet kayıtsız ve şartsız insanındır’ sloganının ar­ka­sına gizlenen tağuti güçler kuvvet kul­la­na­rak, müslümanları esir etmek arzu­sun­da­dır­lar. Bu büyük tehlike kar­şısında; ihlasla Al­lah­‘a kulluk eden mü­‘min­lerin, cihad iba­de­ti­ni ihya etmeleri za­ruridir. Gerçek manada u­bu­diyyet (kulluk); İslam’ın temel hedeflerini gerçekleştirmek için ihlasla ve sabırla gayret sarfetmektir. Bkz. Allah, Kelime-i Şehadet, Tirmizi, Buhari, Ubudiyet, Musa, Cin, İsa, Mer­yem, Davud, Eyyüb, Kelime- i Tevhid, Ta­ğut, Emanet, Müsteşrik, eş- Şuara, ez- Za­riyat, Sad, el- İsra, en- Necm, el- Kehf, en- Nahl, el- Bakara, el- Azhab, en- Nisa.

ABECEDARİANLAR: (Hıristiyan). A­be­ce­darians. Tanrı’nın seç­tik­­lerini içsel ola­rak ay­dınlatacağını, onlara viz­­yonlarla ve ken­din­­den geçme ile gerekli gerçeklerin bil­gi­si­ni ve­­receğini iddia e­den, tüm insan bilgisini mut­lak hor görmeyi benimseyen, A­na­bap­­tis­tlerin bir mez­hebi. Ders, eğitim araç­ları­nı ka­bul et­mez ve kurtarılmak için kişinin al­fa­­benin ilk harflerini bile bil­me­­­me­si ge­rek­ti­ğini iddia ederler. Teoloji çalış­masını put­pe­­rest­li­­ğin bir tü­rü olarak düşünürler ve her­­han­gi vaaz veren e­ği­tim­li insanlara tan­rı’nın işini saptıranlar olarak ba­karlar. M. S. 15­22’de Wit­ten­berg’de, Nichoas Storch (Pe­lar­gus) ve Zwickau, baş­ka gö­rüş­ler­le ka­rış­tırarak bu öğre­tiyi vaaz et­me­ye baş­la­dı­lar. Carl­stadt da bu gö­rüşleri benimsedi ve on­­ları baş­tanbaşa uy­gu­­ladı; Dok­tor ün­va­nını bıraktı ve bir sokak ka­pı­cısı oldu. Bir sü­­­re için in­san­la­ra ve Wittenberg’in öğ­ren­ci­lerine ye­ni öğ­re­ti­yi va­­az etti. Bkz. Ana­bap­­sistler.
ABEL: (Genel. Yahudi, Hıristiyan). Habil. A­dem’in ikinci oğlu, tan­­rı’ya bir kuzu kur­ban eden ilk insan. İnanca göre bu tanrı’nın ho­şu­na git­­ti, böylece Cain (Kabil) bunu kıskandı ve kardeşini öldürdü. İb­­ranca Kutsal Kitapta bir çoban idi. Genesis; 4, 1–9’a göre, o bü­yük kardeşi, çiftçi Cain tarafından öl­dü­rül­dü, çünkü ikisi de tan­rı’ya sunmak için kur­ban­lık yaptı. Abel’in kurbanı kabul edi­lir­ken, Cain’in ki kabul edilmedi; bundan do­layı Cain kıs­kan­dı ve kardeşini öldürdü. A­bel’in kurbanı tanrı tarafından ka­bul edildi, çünkü sürüsünün ilk doğan hayvanını kur­ban et­ti ve bundan dolayı onun yağı kefaret ka­nını temsil eder; kur­banı ile Abel gü­nah­la­rı için kefaret gereksinimini kabul etti, Ca­­in’in kurbanı bunu yapmadı. Günahlar i­çin bu kefaret ge­rek­sinimi Kitabı Mu­kad­des’in ilk zamanlarında kabul edildi. Ba­­zı­la­rı­­na göre, tanrı bu kurban sun­­ma eylemini is­tememiştir. Ha­­hamlara ait Kitabı Mu­kad­des tef­sirinde Cain’in yaptığı eylem, son­­suz ha­yatı ve böylece en büyük so­rumluluğu in­kar etme ola­rak e­le alınır. Bu, o­laydan çı­ka­rıl­mış olan bir başka so­nuç, bunun hayatın ta­rımsal ve göçebelik şek­li­nin veya çif­t­çi­nin ile sığır yetiştiren kimsenin a­rasındaki u­yuş­­maz­lığı temsil et­mesi şeklinde dü­şü­nül­mek­tedir. Bkz. Cain, Habil, Kabil, Adem.
ABEL: (Yahudi). Ça­yır/­ot­lak. Kitabı Mukaddes’te geçen bir­­çok yerin ismi. (1) Abel-Beth-Ma­acha (Maacha evinin veya ailesinin çayırı). Ayrıca Kitabı Mu­kaddes’in latince ter­cü­me­sinde ‘Abeldomus ve Maacha, ‘ ‘A­beldomus Mancha’, ‘Abela ve Ma­acha’; Abel – Maim ile aynı suyun çayırı, diye geçer. (2) Abel-Keramim: (üzüm bağının çayırı), Philadelphia’dan yaklaşık altı mil uzakta, Ammonite’lerin bir köyü. (3) Abelmehula: Abelmeula . A­bel­mechola, dansın çayırı. Beth­san yakınlarında Ürdün va­di­sin­de bir yer. (4) Abel Misraim: Kitabı Mu­kad­des’te; Mısır’ın yası. St. Je­ro­me’ye göre ‘Atad’ın tabanı’ ile aynı ifadedir. (5) Abelsatim: Settim, Setim, Ab­hel hashshittim (akasya çayırı). Moab’ın ovalarında bir yer.
ABELAM: (Yeni Gine-İlkel). Yeni Gine top­luluklarından Pa­pualı E­­lemlalar da gö­rü­len er­ginlenme törenlerinde uygulanan bir ri­tüel. Er­­kekliğe, topluğa ka­bul, kadını red­det­me yani kadını ri­tü­el­le­rin kutsal a­lan­la­rından çıkarılma anlamını içermeyi kap­sa­yan pe­nisin kesilmesi şek­lin­de­ki ritüel. Ay­rı­ca salgına maruz kal­ma­ya en yatkın tözün ya­ni kanın bedenden atılmasına yö­ne­lik­tir. Bur­da kan kur­ta­rı­cı­dır, çünkü erkeğin ö­zel­lik­le an­ne­den ge­­çen kadınsı kirlilikten kur­tul­masını ve yetişkinlere öz­gü ol­ma­yan ko­num­dan çık­ma­sı­nı sağlar. İnanca göre er­gin­lenen kişi, kendi er­kek kimliğine baskın o­lan o­lum­suz güç­lerden, kadınlıktan bu şe­kil­de kurtulunca erkekliğe ait sıfatlara eri­şe­bi­lir ve yeni ko­­numuna ulaşabilir. Bkz. Sün­­net.
ABELARDUS: (Hıristiyan). Abelard. Aet­be­lard. Abelard. A­et­be­ar. Petrus Abeilardus. Abailard. Tü­mel­ler meselesine getirdiği çö­züm ve diyalektiği özgün kul­lanım bi­çi­miyle tanınan Fransız ilahiyatçı ve felsefeci. Ayrıca şiirleri ve Hé­loise ile yaşadığı aşkla tanınır. Historia Cala­mi­tatum (Bir Mut­suzluk Öyküsü) adlı e­se­rin­de hayatına geniş yer vermiştir. Lo­ire’nin güneyinde Bretanya’da bir şövalyenin oğlu olarak dün­yaya geldi. Mirası ve askerlik mesleğini seç­mesini isteyen ailesine karşi gelerek F­ran­sa’­da felsefe, özellikle de mantık eğitimine yöneldi. Felsefede zıt uçları temsil eden öğretmenleri Com­pié­g­ne’li Roscelin ve C­hampeaux’lu Guillaume ile sert tartışmalara girişti. Mantık yazılarında bağımsız bir dil felsefesini başarıyla ge­liş­tirdi. Sözcüklerin anlamlı bir bi­çimde nasıl kul­la­nı­la­bi­le­ce­ğini gös­te­rir­ken, bir yandan da fiziğin alanına giren şey’lerin doğ­­ruluğunu ispatlamakla dilin tek başına yeterli o­la­ma­ya­cağını vurguladı. Paris, Melun, Corbeil ve başka yerlerde okuldan okula dolaşarak ders verdiği ve ge­zim­ci okul a­dıy­la bilinen Aristo mantığının savunucularından olduğu için tam bir gezimci dü­şü­nür­dü. M. S. 1113 ya da M. S. 1114’de za­manın önemli bil­gin­le­rin­den Laon’lu Anselme’den ila­hi­yat dersleri almak üzere Laon’a gitti. An­sel­­me’nin öğretisini ye­ter­siz ve anlamsız bu­lup bir süre sonra Paris’e döndü. Halka açık dersler verdiği bu dönemde Chartres Ka­ted­rali rahiplerinden Ful­bert’in yeğeni Hé­le­o­ise’nin de özel öğretmeni oldu. Abe­a­lar­dus ve Héleoise birbirlerine aşık oldular. As­t­ra­la­be adını ver­dik­leri oğullarının do­ğu­mun­dan sonra da gizlice evlendiler. Hé­lo­ise am­ca­sının gazabından kurtulmak için Ar­gen­te­u­il ma­nas­tırına sığındı. Abelardus da Ful­bert’in kışkırtmaları sonucu ha­dım edilerek Saint-denis manastırında inzivaya çekilmek zo­­run­da kaldı. Burada ilahiyat okumaya a­ğırlık verdi ve ma­nas­tır­daki keşişlerin hayat biçimlerini sürekli eleştirdi. Kitab-ı Mu­kad­des’i ve kilise babalarının eserlerini ince­le­ye­rek kilise öğ­retisindeki tutarsızlıkları ser­gi­leyen bir dizi alıntı derledi. Bun­ları Sic et Non (evet ve hayır) adlı derlemesinde topladı. Ön­sözde gö­rünürdeki anlam çe­liş­kilerini uzlaş­tır­ma­ya ve sözcüklerin yüz­yıllar boyunca yük­len­dikleri değişik an­lam­la­rı birbirinden a­yırt etmeye yarayacak te­mel kuraları belirtti. Gene o yıllarda T­heologia (İ­lahiyat) adlı kitabının ilk metnini yazdı. Bu kitap M. S. 1121’de Soissons’da top­lanan bir konsil tarafından he­re­tik­likle suçla­na­rak yakıldı. Tanrı’nın ve teslisin hikmetine i­liş­kin diyalektikleri yanlış bulan Abe­lar­dus’da bir süre Saint Me­dard ma­nas­tı­rın da gözetim altında tutuldu. Saint-De­nis’e geri dön­dü­ğün­de manastırın koruyucu azizine Sic et Non’daki yön­te­­miyle yaklaştı; şehit edilen Galya havarisi Parisli Aziz De­nis­‘­in, Aziz Pa­ul’usun Hıristiyanlaştırdığı Atinalı Denis ile aynı kişi ol­madığını ileri sürdü. Saint De­nis manastırı bu eleştirileri k­ral­lığı küçük düşürücü olarak de­ğer­len­dirdi. A­ba­ler­dus Fransa k­ralının huzurunda yar­gı­lan­ma­mak i­çin kaçtı. Champagne kon­tu T­he­o­bald’ın ko­rumasına sığındı. Burada inzivaya çe­kil­me­ye çalıştı ise de öğ­ren­ci­le­ri­nin zor­la­ma­sıyla tekrar felsefe ders­lerine baş­ladı. Laik öğretimle keşişliği bir­leş­tir­me­si öteki din adamlarının yoğun e­leş­ti­ri­si­ne uğrayınca Hıristiyan a­le­min­den tümüyle uzaklaşmayı düşündü. ama M. S. 1125’de Saint-gildas-de-rhuys manas­tı­rı’nın baş­ke­şiş­liğine se­çi­lin­ce bu görevi kabul etti. Fa­kat burada da cemaatle arası a­çı­lın­ca ken­di­si­ne yapılan suikast giri­şiminden sonra F­ransa’ya dön­dü. Bu arada Héleoise yeni bir rahibe kuruluşu olan Pa­ra­ce­lete’nin baş­kan­lı­ğına getirildi. A­ba­elardus bu cemaatin baş­­ke­şişi oldu. Ku­rallarını koydu ve ra­hi­be­liğin gerekçelerini be­lirt­ti. Bunları yaparken edebiyat çalış­malarının erdemi ü­ze­rin­de durdu. Kendi bestelediği ilahileri ki­tap­çık­lar halinde der­le­ye­rek dağıttı. Héleoise ile birlikte birbirlerine yazdıkları aşk mek­tup­larını ve din konusundaki yazışmalarını derlediler. Abe­lar­dus M. S. 1135’ te Mont-Sainte Ge­ne­viéde ders vermeye gitti, sü­rekli yazdı ve ünü giderek büyüdü. T­he­o­lo­g­ia’ya yazdığı ek­ler­le teslis’in kökenlerini inceledi. Ayrıca antik dönemi put­pe­rest fi­lo­zofarın erdemlerini ve Hıristiyan vahyinin birçok temel ö­gesini akıl yoluyla bulmuş olmalarını övgüyle andı. İsa’nın tan­rılığını olduğu kadar da inayetini de inkar etmiştir. Zihnin tan­rısal olan herşeyi kav­ra­ya­bi­le­ce­ği­ne inanmıştı. Yanlız i­n­sa­nın kendi nefsine gü­venmesi fikrine dayanarak ah­laka i­nan­mak, tanrısal inayetin fayda­sız­lı­ğı­nı sa­vun­mak suretiyle Hıristiyanlık’ta de­ği­şik­lik yap­mak istiyordu. Çünkü ona göre ‘bir ger­çeklik, tanrı sözü olduğu için değil, eş­ya­nın gerçekliğine uy­gun olduğu için doğrudur. ‘İ­lahiyatı felsefe olarak incelemiş, a­kıl ile i­ma­nı uzlaştırmaya çalışmış, eski Yunan fi­lo­zof­larına kut­sal değerler vermişti. Kant ve Le­­ibniz’den önce, onların bazı dü­şün­ce­le­ri­ne öncülük yapmıştır. ‘Tanrının gücü yet­ti­ği şey­­ler ya­nında gücünün yetmediği şeyler de vardır. Bundan dolayı tan­rıda özgürlük de­ğil, zorunluluk vardır’ diye düşünür. O a­le­­mi bir baş­­ka zamanda yaratamazdı. Çün­kü yarattığı her şey, o şe­ye uygun ya­ratılmıştır. Tanrı kö­tü­lüğün de önüne ge­çe­mez. Çün­kü kötülük bü­yük çıkarların kay­na­ğıdır. Abelardus’a gö­re te­slisdeki baba, oğul ve kutsal ruh de­ni­len üç kişilik, tan­rı­nın güç, bilgelik ve i­yi­li­ğin­den ibaret olan üç niteliğinden başka bir­şey de­ğildir. Tan­rı’­ya yüklenmiş gerçeğe uy­maz ni­telikleri red­­detmiştir. Bu dönemde yaz­dığı Et­hica (e­tik) ya da Scito Te İp­sum (ken­dini bil) adıyla bilinen kısa eserinde gü­nah kav­ra­mı­­nı çözümledi ve insan davra­nış­la­rının tek ba­­şına ne iyi ne de kötü olduğunu öne sürdü. Tanrı katında önemli olan niyetti; gü­­nah dav­ra­nışla değil, insan aklının yan­lış­lı­ğını bildiği bir­­şe­ye rıza göstermesiyle iş­le­nirdi. A­be­lar­dus, Dialogus İnter P­hi­lo­sop­hum, Judeum et C­hristianum (Bir filozof, Bir Yahudi ve Bir Hıristiyan A­ra­sın­da Di­ya­log) i­le; Aziz Pa­u­lus­‘un Ro­ma­lı­‘­la­ra Mek­tu­bu­‘nu yo­rumlayan ve İsa’nın hayatını a­çık­la­yan Ex­po­­si­to İn E­pis­tolam Ad Romanos adlı ki­tap­la­rınıda bu dö­nemde yaz­dı. Son kitabına gö­re İ­sa’nın ha­ya­tının a­ma­cı insanların ken­disini yan­lızca ör­nek al­ma yoluyla sev­me­le­rini tel­kin et­mek­ti. Mont-Saint Genevieve’de ver­di­ği dersler yo­­ğun ilgi gör­dü. Öğrencileri a­ra­sın­da İn­gi­liz hü­manist Salisbury’li gibi ge­le­ce­­ğin ünlü ad­la­rı da vardı. Bu arada birçok ki­şinin de düş­man­­lığını kazandı; öbür öğ­ret­men­­leri e­leş­ti­ri­yor, geleneksel Hıristiyan öğ­re­­ti­le­ri­ni sor­gu­lu­yordu. Pariste büyük nüfuzu o­lan Sa­int-Vic­tor manastırı Abelardus’un öğ­re­­tilerine yo­ğun e­leş­ti­ri­ler yöneltirken, Paris dı­şında da eski hayranlarından Saint-T­hi­e­r­ry’li Gu­i­l­la­u­me o dönemde Hıristiyan batı dün­yasının et­ki­li ki­şi­lerinden Clairvaux’lu A­ziz Bernard’ın des­teğini sağlamıştı. M. S. 1­1­40’da Sens’da top­lanan bir konsilde Abe­lar­dus kesin olarak suç­lu bulundu ve bu karar Pa­pa II. İn­no­cen­ti­us tarafından kısa sürede o­nay­landı. Bu­gon­ya­‘daki büyük C­lu­ny ma­nas­tı­rına çekilen A­ba­lerdus, burada başkeşiş P­i­­e­r­­re’nin a­ra­cı­lı­ğıy­la Clairvaux’lu Bernard ile ba­rıştı ve öğ­ret­­men­lik­ten çe­kil­di. İyice yaş­lanmış ve has­ta­lıklı olarak C­l­u­n­y’de tam bir ke­şiş hayatı sür­dü. Ölünce ce­na­zesi Pa­rac­lete ce­maatine gön­­derildi. Me­zarı, bugün Pa­ris­‘­te­ki Pére-lac­ha­ise me­zar­lı­ğında, Hé­lo­i­se­‘­in­ki­nin yanın­da­dır. Mezar kita­be­sin­de gel­miş geç­­miş en bü­yük düşünür ve din bil­gin­le­rin­den biri olarak çağ­­daşlarını et­ki­le­di­ği be­lir­ti­lir.Bkz.Saint De­nis,Saint Paulus, Kant, Le­ib­niz, Pa­ra­ce­lete.
ABELİTLER: (Hıristiyan). Abelians. A­be­li­tes. Abelonians. Saint A­­gustin tarafından hak­­­kın­da bilgi verilen Kuzey Af­ri­ka’da ki kü­­çük bir mezhep. Ilımlılık tarzını temel alan bu mezhep men­­­suplarına Habil (Abel)’in ya­şan­­tısını kendilerine örnek al­dık­la­rından, A­be­litler de­nil­miş­tir. Bkz. Abel, Habil, Hıris­ti­yan­lık.
ABELLİO: (Kelt). Elma a­ğa­cı tanrısı. Kelt ağaç ta­pı­mın­da ö­nemli bir yer tutar. Bkz. Ağaç ta­pımı, Kelt Dini.
ABEOKUTA YORUBALARI’NIN DİN­LE­Rİ: Bkz. Yoruba Dini.
ABEONA: (Roma). Eski Roma dini tan­rı­ça­larından, yol­cu­la­rın ve çocukların ko­ru­yu­cu­su ol­du­ğuna inanılırdı. Bkz. Roma Dini.
ABERE: (İlkel). Malenezya mitolojilerinde di­şi bir cin. Yam­yam­lık özellikleri ol­du­ğu­na inanılırdı. Bkz. Kanibalizm, Cin.
ABES İRTİBAT: Bkz. Ruhsal İrtibat.
ABESE: (İslam). Kur’an’ın sekseninci sü­re­si. Mekke’de inen bu süre kırkiki ayetten o­lu­şur. Bkz. Ayet, Abdullah İbn Ümmi Mektum, İs­lamiyet.
ABEYİ: (Hıristiyan). Bir başrahibin ida­re­sin­de bulunan ma­nastır. Abbe denilen bu baş­ra­­hib o manastır daki rahipler ta­­ra­fından se­çilmiş olursa Nizam A­­beyi (Abbeye en Regle) adını a­­lır. Kilise tarafından tayin e­dil­­miş ise veya müdür tarafından i­­da­­­re e­di­li­yorsa İdari Abeyi (En Com­mun) adı verilir. Bkz. Abbe, Hıristiyanlık.
ABGAL: (Arap, Sümer). Palmira’da kut­sa­nan Arap tanrıları çiftinden bi­­ri: Abgal ve Şal­man, Abgal ve Azizu gibi. Sümerlerde Ye­di Sü­mer­li bilge adama ve tanrı En­ki’nin ö­­nün­de hizmet eden tanrı­lara verilen isim. Apsu’dan ortaya çık­tı­lar ve ba­lık adamlar o­larak res­me­dildiler. A­kad mitolojisinde de Ap­­kal­lu olarak adlandırılır. Bkz. Ap­kal­lu, Enki, Sümer Dini, Arap Dini, Apsu.
ABGAR: (Hıristiyan). Abgar Ukomo. Yü­ce Ab­gar. M. S. 3. yy’dan kalma bir Hıristiyan miti. Mi­te gö­re Edessa k­ra­lı (Ur­fa, Osroene) V. Abgar Ukkama (M. Ö. 4­- M. S. 50.) cüz­zam has­ta­lı­ğın­dan kur­tu­la­bil­mek için hastaları tedavi et­me ko­nu­sunda ü­nünü duy­du­ğu İsa’ya bir mektup gön­­de­re­rek di­nini ka­bul ettiğini bildirir ve ken­disini te­davi etme­si­ni ister. Ay­rıca o­nu ülkesine da­­vet et­ti­ğini bildirir. İsa cevabında ha­va­ri­le­­rin­den birinin gelerek onu te­da­vi e­de­ce­ği­ni belirtir. Mi­tin da­ha gelişmiş bir bi­çi­mi­ne E­des­sa’daki erken Hıristiyanlık ü­ze­ri­ne bir Süryani bel­ge­si oan Ad­dai doktrinin de rastlanır. M. S. 4.­ yy. baş­la­rında dü­zen­len­diği sa­nılan mektup me­tin­le­rinin düz­­­­me­ce olduğu M. S. 5. yy’dan son­ra ka­bul e­dil­miş­tir. Bu mitle ilgili mektup me­tin­le­ri­nin Sür­yan­ca’dan Yunanca, Er­me­­­ni­ce, La­tin­ce ve Arapça gibi birçok di­le çevrilmiş ol­ması, mitin ne ka­dar yaygın olduğunu gös­­te­rir. Batı kay­nak­la­rın­da Ab­gar Uc­ha­ma the Toparch olarak ge­çer. Bkz. Hı­ristiyanlık, İ­sa, Edessa.
ABGİ: (İlkel, Hindistan). Hindistan’ın A­şa­ğı Bengal bölgesinde yaşayan Santallar’ın i­nanç­la­rın­da insan yiyen gülyabaniler. Bkz. San­tallar’ın Dini.
ABGULDA: (Şamanlık, Türk). Halhal Şa­man­larının papaklarına verilen isim. Bkz. Şa­manlık, Türk Dini.
ABHANGALAR: (Hint). Hinduizm’de bir kişiyi, tanrıyı veya ermişi övmek için yazılan kısa şiirlere verilen isim. Bkz. Hinduizm.
ABHAVYAS: (Caynizm). Caynizm’de ruh­larda kutsiyete ulaşma kabiliyenin ol­ma­ma­sını ifade eden bir kavram. Ruhların bun­dan dolayı doğum ve ölüm çemberinde do­laşıp durduklarına inanılır. Fakat sayısız vü­cutlarda yeniden doğmaları sonucu ke­ma­latın sükünetine erişebildiklerine de i­na­nı­lır. Bkz. Caynizm, Reankarnasyon.
ABHAY ÇARAN: (Yoga). 1896- 1977. Kay­tanya’nın öğretilerini Ba­tı dünyasında ö­zellikle ABD’de yaymak için görev­len­di­ri­len kim­se. Amerika’da Hare Krişna a­kı­mı­nın kurulmasını ve ge­liş­me­sini sağladı. Kal­küta’da doğdu. Kalküta Üniversitesini bi­­tir­di. Otuz yaşlarında iken kendisine gö­rev veren Batisidanta ile ta­nıştı. 1944 yı­lın­da dini düşüncelerini yaymak için ‘ Tan­rı­lığa Dö­nüş’ adlı dergiyi çıkardı. Dergideki ba­şarılı çalışmaları so­nu­cu kenidisine ‘ruh­sal bilgi’ anlamına gelen Baktivedanta a­dı ve­rildi. 58 yaşında eşini ve çocuklarını terk e­derek, Hindu ke­şiş giysilerine büründü. Son­ra Sami unvanını aldı. Yetmiş ya­şında ABD’ye geldi. 1968’de Amerika’da der­gi­si­ni yeniden çı­kart­maya başladı. Takipçileri ‘a­yaklarında efendilerin o­tur­du­ğu’ anlamına ge­len Prabupada adını verdiler. 14 Kasım 19­77 yı­lında Hindistan’da öldü. Hare K­riş­na akımını din haline ge­tir­miştir. Bkz. Hare K­rişna, Kaytanya.
ABHAYA: (Hint). Budhizm’de Sans­ki­rit­çe kor­kusuzluk an­lamındaki Ab­ha­ya’­nın Bud­ha’nın ola­ğan­üs­tü niteliklerinden biri oldu­ğu­­na i­na­nıl­­mıştır. Buddhist kay­nak­lara göre Bud­ha’yı kıs­ka­nan Da­va­dat­­ta onun üzerine ku­­dur­muş bir fil saldırtmışsa da Bud­ha’­nın kor­kusuzuğunu gö­ren kudurmuş fil uysal bir ke­di­ye dön­müş. Bkz. Davadatta, Bud­hizm.
ABHAYAGİRİ: (Hint). Abhayagrivihara. Sey­lan’­da (Sri Lan­ka’­da) The­ra­va­da Bud­hizm’­inin eski manastır mer­kezi. Kral Vat­ta­­­gamani Ab­ha­ya (M. Ö. 29- M. Ö.17) ta­ra­fın­dan Seylan’ın o za­man­ki başkenti Anu­rad­hapura’nın kuzey bölü­mün­de yap­tı­rıl­dı. Ab­hayagiri’nin öne­mi, kısmen dini ve siyasi gü­cün bir­bi­ri­ne sıkı sıkıya bağlı olması ne­de­niyle manastır merkezlerinin ta­rihde çok et­kili olması gerçeğinde yatar. Abhayagiri T­he­ra­va­da Budha­cı­lı­ğı’nın tarihi içinde de ö­­nem­li­dir. Abhayagiri baş­lan­gıçta, ya­kı­nın­da bulunan ve Devananpiya-tis­sa (M. Ö. 3­0­7- M. Ö. 267) tarafından yaptırılmış bu­lu­nan dini ve sivil gücün ge­­leneksel mer­kezi Ma­havihara’ya (büyük ma­nastır) bağlıydı. A­­ma Vat­ta­ga­ma­­ni’nin son zamanlarında ke­şiş­­lerle halk a­ra­sın­da­­ki ilişkiler ve Pali me­tinlerinin genişletilerek kut­­sal kitap ha­li­ne ge­tirilmesinde Sans­kritce eserlerin kul­la­nı­lıp kul­­la­nıl­ma­ya­cağı konularında tar­­tışma ne­deniyle büyük ma­nas­­tırdan ay­rıl­dı. Bu ma­nastır dervişleri halkla iyi ilişkiler kur­muş­lardı. Ye­ni­liklere ve yeni görüşlere a­çık­tılar ve Hindistanla bağları daha kuv­vet­liy­di. Bkz. The­ra­va­da, Mahavihara.
ABHEAN: (Kelt). Kelt/İrlanda tan­rı­la­rın­dan biri. Tuatha Dé D­anann topluluğundan. Bkz. Kelt Dini, Tuatha Dé D­anann.
ABHİBVAYATANA: (Hint). Palice Ab­hib­hayatana. Sanskiritce ‘du­­yum­lar üze­rin­de mut­lak hakimiyet’. Bud­hacı fel­se­fe­de me­­di­tasyon aşa­ma­la­rın­dan bi­ri. Bu a­şa­ma­da du­yumlar tü­müy­le sı­nırlandırılır. Budha­cı­la­­rın kutsal ki­tap­larında Ab­hib­va­ya­ta­na’­nın 8 alt aşaması var­dır. Bu a­şa­ma­lar boyunca in­san dış dün­yadaki fiziksel form­la­rı­nın ken­­di­sin­den ayrı varlıklar ol­du­ğu­nun bi­lin­ci­ne varır ve böy­lelikle du­yum­sal nesnelere bağlı ol­­­­dukları duygusundan kur­tu­lur. Bu a­şa­­malar, duyumsal haz ve acılardan kur­tul­mak için çe­ki­len çi­le­nin temelini oluşturur.B­kz. Budhizm.
ABHİCÑA: (Hint). Pali dilinde Abhinna. Tabiatüstü bil­gi. Bud­­hist felsefesinde me­di­tas­­yon ve bilgelik yolu ile elde e­di­­len ma­nevi güç. Bkz. Budhizm, Meditasyon.
ABHİDHAMMA PİTAKA: (Hint). Yüce öğreti sepeti. Sans­ki­rit­çe­si; Abhidharma. Bud­hizm’in kutsal kitap­larından Üç Hikmet Se­­peti veya Tripeteka yada Tripiteka’da ih­ti­va edilen, Hi­na­ya­na Buddhistleri’nin ya da T­heravada’nın kutsal me­tin­leri­nin ü­çün­cü kıs­mı. Sutta veya Vi­na­ya Pitaka’nın aksine, Ab­­hid­ha­ma’­yı oluşturan yedi eserin ge­nel­likle Budha’nın değil, öğ­ren­ci­le­rinin veya di­ğer kişilerin söz­lerinden oluştuğu ileri sü­rülür. Fel­sefi ve psikolojik ana­liz­ler­le ilgili 7 çalışmadan oluşan bu met­ne, özellikle Bur­ma’da bü­yük itibar gösterilir. Yüce din an­­la­mına gelen bu sözcük bazen yan­lışlıkla me­tafizik diye çev­ri­lir. Suttapitaka’da ya­zılı o­lanlardan ne daha faz­la ne de az bilgi i­çe­rir. İkisi a­ra­sın­daki tek fark Abhid­ham­ma­­pi­­taka’nın daha ayrıntılı daha kuru ol­ma­sı­dır; yoksa her i­ki­side aynı bilgiyi aktarırlar. Bu me­tin­ler­de Buddhist ter­mi­no­lo­ji bir söz­lük gibi işlenir ve uzun eş an­lam­lılar söz­lü­ğü verilir. U­zun sınıflamalar, sıkıcı ka­te­go­ri­ler ya­pılır. Yedi kitabı veya bö­lümü var­­dır: 1. Dhammasamgani, 2. Vib­­­hanga, 3. D­ha­­tu­kat­­ha, 4. Pug­­galapannatti, 5. Kat­ha­vat­t­hu, 6. Yamaka, 7­.­ Pat­ha­­na­pa­kar­na. Abhid­ham­ma­pitakanın gü­venirliğinden bir par­ça kuş­ku du­­yulmaktadır. Birinci Buddhist kon­seyinde sadece Vinaya ve D­ham­ma’dan söz edilir. Bu ne­den­le üçüncü sepetin yaşı ve gü­­ve­nir­liliği konusunda şüp­heler var­dır. Ama bir çok Buddhist mez­he­bi de bunları gü­­ven­le kul­lan­mak­tadır. Myanmar’da (Bir­man­ya) saygı gör­mek­te­dir. Bunlar sis­temleştirilmiş felsefi in­ce­le­me­ler olmayıp, Sut­­ta­lar da yer alan öğ­reti ilkelerinin şe­ma­tik sı­nıf­lan­dırmaya göre ye­niden dü­zen­len­diği ayrıntılı, skolastik çalışmalardır. Bu ö­zel­lik­leriyle meditasyonun temeli olrak kul­la­nılan nu­mara­lan­dı­rıl­mış listelerde ya da ö­zet­lerde akılcı bir yönde gelişmeyi ifade et­mek­tedirer. Bunlar daha mistik olan lis­te­ler­le birlikte, Doğu As­ya’da egemen olan Ma­hayana Budhacılığı’nın P­rac­na­pa­ra­mi­ta li­te­ratürüne katkıda bulunmuştur. Ab­hid­ham­ma ki­tap­la­rın­da yer alan konular a­ra­sında; etik, psikoloji ve bilgi kuramları da bu­lun­maktadır. Kutsal metinlerin son ana kül­li­yatı ol­du­ğun­dan karmaşık bir tarihe sa­hiptir. Külliyat, Mahaya’nın öncüleri o­lan Ma­hasanghika (sans: büyük cemaat) okulu ta­rafından kut­sal metin olarak kabul e­dil­me­miştir. Bir başka okulda Sut­ta pitaka’nın son bölümü olan Khuddara Nikaya’yı Ab­hid­­ham­ma külliyatına eklemişti. Çeşitli Ma­ha­yana metinleride Ab­hid­ham­ma olarak sı­nıf­landırılmışlardır. Bunların arasında Ti­bet­‘­te ki Prajnaparamita Sutra’lar ile Çin­‘­de­ki Jingang (Elmas Sut­ra) sayılabilir. Bkz. Hinayana, Mahayana, Sittta Pitaka, Vinaya Pitaka, Budhizm..
ABHİDHAMMA: (Hi­nt). Budhizm’­de ‘dhar­ma’nın ötesi’ ve ‘yük­sek din’ an­lam­la­rı­na gelen bir kavram. Bkz. Budhizm, D­har­ma.
ABHİDHAMMAVATARA: (Hint). Palice Abhidhamma’nın or­ta­ya çıkması. The­ra­va­da Bud­ha­cılığı kutsal me­tin­le­rinin Ab­hidhamma bö­lü­mün­de­ki doktrinleri el kitabı biçi­min­de top­la­yıp sistemleştirmek ama­cıy­la girişilen en eski çalışma. Bil­gin ve şair Budhadatta ta­ra­fın­dan Güney Hindistan’da, Ka­ve­ri ır­ma­ğı bölgesinde M. Ö. 5. yy. da yazıldığı sanılmaktadır. İ­sa’dan önceki yüzyılarda kut­sal metinler toplamının ke­sin­leş­me­sinden sonra belirli dini ya­saları yorumlayan metinler (Pa­­lice Attkahta) yazıldı. Bun­lardan Budhadatta’nın çağ­daş­la­rın­dan Budha­g­ho­sa’­nın­ki­ler en iyi örneklerdi. Abhid­ham­ma­va­ta­ra’­da Budhata, Ab­hid­ham­ma’ya ilişkin yorum lite­ratürünü ö­zet­leyerek özgün bi­çim­de sistemeştirmişti. Öbür eser­lerinden Vi­na­ya­vini­ccha­ya’da (Vinaya Çözümlemesi) okulun Vinaya (ma­nastır disiplini) bö­lü­mü benzer biçimde özetlenir. Ab­hid­ham­mavatara büyük ölçü­de koşuk biçiminde yazılmış 24 bö­lüm­den oluşur. Anu­rud­d­ha’­nın M. S. 12. yy. da yazdığı Ab­hid­ham­­mattha-sangaha büyük öl­çüde bu eserin yerini almıştır. Bkz. Bud­ha­datta, Theravada, Budhizm.
ABHİDHARMAKOŞA: (Hint). İman Ha­zi­ne­si. Abhidharmakoşa-saştra olarak da bi­li­nir. Sanskiritçesi: ‘iman hazinesi’ yüksek a­da­letin bilgi da­ğarcığı’. Çince de a-p’ı-ta-mo çü şe lun, Japoncada Abi-dat­su­ma-kaşaron. Ab­hidharma’nın ansiklopedik özeti. Bud­ha­cı­lık’­taki yeri Aquino’lu Aziz Tomaso’nun Sum­ma Theoloque adlı e­serinin Roma kili­se­si için taşıdığı önemle bir tutulmaktadır. Va­su­bandhu (M.S.400- M.S. 480) tarafından yazılan Budhizme ait bir metin. Vasubandhu bu eseri Sarvastivada tarikatına bağ­lı olduğu sı­rada yazdı. Sonraları Mahayanacı görüşleri be­­nim­seyerek, bu görüşleri içeren kitaplar ü­ze­rine bir dizi yorum yaz­dı. Bu metin, Hi­na­yana Budizmin’de Budha’nın varlığını ka­bul etmeyen Sarvastavadin ekolü’nün görüşlerini aksettirir . Bu ekole ait bir eser olarak s­ko­las­tis­izmin bugüne kadar kal­mış kavrayış bi­çi­min­den birini oluşturmaktadır. Bu tarikattan kal­ma eserler öbürlerinin aksine Pali dilinde ya­zılmadığı gibi, Pa­li dini yasalarını izeyen Theravadacıların etkisinide taşımaz. Ge­niş bir bilgi dağarcığı ve bağımsız düşünce ya­pı­sı­nın ürünü o­lan bu eser Sarvastida öğretisini sis­temli hale getirme işini ge­reğince ta­mam­la­mış ve aynı zamanda Mahayanacı e­ği­lim­le­ri ken­dinde toplamıştır. Çin, Japonya ve Ti­bet­‘te Hinayana Bu­diz­mi’ni öğrenmek için standart bir tanıtma kitabı ve öğretinin en bü­yük kaynağı kabul edilmiştir. Çin’de Ab­hid­har­ma (Çince Jus­he, Japonca Kuşa) mez­he­bi­ne temel oluşturmuştur. Sayısız yo­rum kita­bı­na esin kaynağı olmuştur. Eski Budhacı o­kul­lar a­rasında öğreti ayrılıkları konusunda bilimadamları için ö­nem­li bilgiler sağ­la­mıştır. Metinde 600 kıtalık şiir bölümüne ek o­­la­rak yazarın sunduğu 8.000 kıtaya eşdeğer düzyazı yorum yer al­maktadır. Ayrıca yedi Abhidharma tezinin tanıtımını ve bu tez­lerin içeriklerinin sistemli bir özetini içerir. Bir bütün olarak fel­sefe, kozmoloji, ahak ve mağfiret gibi geniş bir öğreti alanına de­ğinir. Her mezhep bir Abhidharmakoşa’ya sahiptir. Bkz. A­qu­inolu Aziz Tomaso, Sar­vas­tida, Mahayana, Hinayana..
ABHİDHUTA: (Hint). Adhiyacna. B­ha­ga­va­d­gita’da geçen kavramlardan biri. Fiziksel a­lan anlamına gelir. ‘Abhidhuta’da, Ad­hi­dai­‘da ve Adhiyacna’da olduğumu kav­ra­yan­lar ve beni akıllarından çıkarmayanlar, ölüm za­ma­nında bile Beni bilirler (Bhagavadgita, VII/30)’. Bkz. Hinduizm, B­hagavadgita.
ABHİDHUTA: (Hint). Bhagavadgita’da ge­­­­çen kavramlardan biri. Fi­ziksel alan an­la­mı­na gelir. ‘Abhidhuta’da, Adhidai’da, Ad­hi­­yac­na­‘­da olduğumu kavrayanlar ve beni a­kıl­la­rın­dan çı­kar­ma­yan­lar, ölüm zamanında bile Be­ni bilirler (Bhag:, V­I­I­/­30).Bkz.Bha­ga­vad­gi­ta.
ABHİDMMATHA SAN­­GA­HA: (Hint). Pa­li dilinde Ab­hid­ham­ma’’nın özeti. Ruh ve ah­lak üzerine yazılmış olan, Budhizmle ilgili en ö­nemli Budhacı el kitabı. T­he­ra­va­da ge­le­ne­ği­nin Abhid­ham­ma külliyatının po­pü­ler ö­ze­ti­dir. Hindistan’da veya Abhid­ham­­ma ça­lış­ma­larının merkezi oan M­yan­mar’­da (Bir­man­ya) keşiş A­nuruddha ta­ra­fın­dan M. S. 11. ve­ya M. S. 12. yy. da ya­zıl­­mış­tır. Yedi Ab­hid­­ham­ma pitaka met­ni­nin tümünün ele a­lın­ma­sı 50 sayfadan az tu­tar. Kendi türünün en faz­la okunan ki­ta­­bı­dır. Mynmar ve Sri Lanka da çok değer ve­ri­lir. Ya­zıl­ma­sın­dan bu yana yüz­yıllardır ge­niş bir yorum literatürünün ko­nu­­su ol­muş­tur. Seksendokuz bilinç sınıfının lis­teleri, çe­şitli bi­le­şim­­lerde 52 akli özellik, mad­­de­nin nitelikleri, fenomenler ara­sın­daki i­­lişki tür­leri, yeniden doğuş çeşitleri ve bir­kaç me­­di­tas­yon egzersizi bu kitapçığın ko­nu­la­­rı a­rasındadır. Tüm bu çö­züm­lemeler, hiç­bir­şe­yin sürekli olmadığının kavranmasını böy­­­­le­ce aydınlanma ve özgürlüğe u­la­şıl­ma­sı dü­­şüncesini ortaya koyar. Bkz. Budhizm, T­he­­ravada.
ABHİJİT: (Hint). 27 takımyıldızından biri. Bir Nakshatras. Bkz. Nakshatras.
ABHİMANİ: Bkz. Agni.
ABHİMANYU: (Hint). Abhimarya. Ma­hab­harata destanı kah­ra­ma­nı Arcuna’nın Sub­hadra’dan olma oğludur. Saubhadra (Sub­­hara’nın oğlu)’da denir. On sekiz gün süren savaşın ikinci gü­nü Duryodhana’nın oğlu Laksmana’yı öldürmüş, ancak o­n­ü­çüncü günde kendisi öldürülmüştü. Çok yakışıklı bir genç o­la­rak gösterilir. Karısı, Virata racası’nın (Balıklar kralının) kızı Ut­tara’dır. Oğlu Parikşit, Hastinapura tahtına çık­mıştır. Bkz. Ar­cuna, Balıklar Kralı, Ma­hab­harata.
ABHİNAVAGUPTA: (Hint). M. S. 975. M. S. 1025. M. Eliade’yegöre. ö. M. S. 10­14. Tantrik filozof, çileci, estetikçi. Keşmir Şi­va Tekçiliği’nin Pratyabhicna okulunun ön­de gelen tem­silcilerinden. Felsefe ve es­te­tik a­lan­larında çok ürün vermiş bir ya­zar­dır. En tanınmış felsefi eserleri arasında İş­va­­rap­rat­yab­­hicna-vimarsini ve daha ay­rın­tı­lı bir ça­lış­ma olan Işvarap­ratyab­hicna-viv­r­ti­vimarşini bu­lunur. Ayrıca Tant­ra­o­ka’­nın da yazarıdır. Her iki eser de Pratyabhicna o­ku­luna bağı da­­ha eski bir filozof olan Ut­pa­la’nın Işvara pratyabhicna (tan­rı­yı tanıma ) ad­lı kitabına yazılmış yorumlardır. Ve­da­‘­larda ki gay­rı dualizmi (advaita vedanta ) aşan bir ‘yüce gay­rıdualizm’ (pa­ra­mad­va­ya­va­da) eğitimi ver­mektedir. Bkz. P­rat­yab­hic­na, Şi­va Tek­ci­li­ği, Tantrik , Utpala.
ABHİNİLANETTA: (Budhizm­). Bud­ha­‘­nın üs­tün­lük­le­ri­ni i­s­pat­la­dığına inanılan 32 fi­zi­ki özelliğinden biri. Simsiyah gözleri o­lan an­la­mı­na ge­lir. Bkz. Budha.
ABHİNNA: (Budhizm). Budhizm’e göre en yüksek altı ruh gücü; büyü güçleri, ilahi kulak, kalplerin içyüzünün gö­rül­me­si, ilahi göz, evvelki varlık formlarının hatırlanması ve dür­tü­le­rin yenilmesidir. Bkz. Budhizm.
ABHİSAMAYALAN KARALOKA: (­H­i­n­t). Abhisamayalankara’nın ay­dınlanması. Bud­hacı geleneğin Mahayana kolunun P­rac­­na­pa­ramita (bilgeliğin yetkineştirilmesi) sut­raları üzerine yo­rum­lar literatürüne ö­nemli katkılardan ve Tibet manastırlarında en çok okunan metinlerden biri: ‘Ontolojik boş­luk’ öğretisi ve yet­kin akıl yoluyla Nir­vana’ya ulaşma üzerine olan vurgusuyla P­rac­­­naparamita Sutra’ları Ab­hisama­ya­lan­ka­ra diye bilinen özlü bir yorum tarafından sis­temleştirilmişdi. Bu yorum, bugün bi­le Ti­bet’te üretilmeye devam eden yeni yo­rum­lar gerektirdi. Mev­cut Ab­hi­sa­ma­ya­lan karaloka adı inceleme hem bu bilgileri, hem de Ashtasaharika (8000 dize) P­rac­na­pa­ramita üzerine ay­rın­tılı bir yorum içerir. Ya­zarının adı Haribhadra’dır. M. S. 750 do­lay­larında yazılan metin M. S. 10. ya da M. S.­11. yy’da Sans­kiritçe’den Tibet diline çev­ril­miştir. Bkz. Budhizm, Tibet Budhizm’i, Nirvana.